നിങ്ങളുടെ വീടിന് മുന്നിലെ നടപ്പാത ആരുടേതാണ്?

ഒരു പ്രഭാതത്തിൽ ഒരമ്മ കുഞ്ഞിന്റെ കൈപിടിച്ച് സ്കൂളിലേക്ക് നടക്കുകയാണ്. അവരുടെ വീടിന് മുന്നിലെ നടപ്പാത തടസ്സപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഒരു പകുതിയിൽ പാർക്ക് ചെയ്ത കാറും മറുപകുതിയിൽ ഒരു പഴക്കച്ചവടക്കാരന്റെ വണ്ടിയും. റോഡിലേക്ക് ഇറങ്ങി നടക്കാൻ നിർബന്ധിതയാകുന്ന ആ അമ്മ, പതിവിലും അല്പംകൂടി മുറുക്കെ കുഞ്ഞിന്റെ കൈകളിൽ പിടിക്കുന്നു.

ഇന്ത്യയിലെമ്പാടുമുള്ള തെരുവുകളിൽ എല്ലാ ദിവസവും സംഭവിക്കുന്ന ഒന്നാണിത്. എന്നാൽ ആരും സ്വയം ചോദിക്കാത്ത ഒരു ലളിതമായ ചോദ്യമുണ്ട്: യഥാർത്ഥത്തിൽ ആ നടപ്പാത ആരുടേതാണ്?

നിയമപരമായി ഇതിനുള്ള ഉത്തരം തികച്ചും വ്യക്തമാണ്; ദൈനംദിന ജീവിതം അത് പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നില്ലെങ്കിലും.

1985-ൽ ‘ഓൾഗ ടെല്ലിസ് വേഴ്സസ് ബോംബെ മുനിസിപ്പൽ കോർപ്പറേഷൻ’ കേസിൽ സുപ്രീം കോടതി ഒരു സുപ്രധാന വിധി പുറപ്പെടുവിച്ചു: ഭരണഘടനയുടെ അനുച്ഛേദം 21 ഉറപ്പുനൽകുന്ന ‘ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശത്തിൽ’ ഉപജീവനത്തിനുള്ള അവകാശവും ഉൾപ്പെടുന്നു, കാരണം ജീവിക്കാനുള്ള വരുമാനമാർഗ്ഗമില്ലാതെ ഒരാൾക്ക് നിലനിൽപ്പില്ല. ഒഴിപ്പിക്കൽ ഭീഷണി നേരിട്ട തെരുവ് നിവാസികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതായിരുന്നു ആ കേസ്. ന്യായമായ നിയമനടപടികൾ പാലിക്കാതെ അവരെ വെറുതെ ഇറക്കിവിടാൻ കഴിയില്ലെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി. എന്നാൽ ഈ അവകാശം പരിപൂർണ്ണമല്ലെന്നും കോടതി ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. ഒരു നടപ്പാത എന്നത് പൊതു ആവശ്യത്തിനായുള്ള പൊതുസ്ഥലമായി തുടരുന്നു, അതിന്റെ ഏത് ഉപയോഗവും ആ ലക്ഷ്യത്തിന് അനുസൃതമായിരിക്കണം.

സമീപകാലത്ത് സുപ്രീം കോടതി ഇതിലും ഒരു പടി കൂടി മുന്നോട്ട് പോയി. സുരക്ഷിതവും വ്യക്തമായി അടയാളപ്പെടുത്തിയതുമായ ഒരു നടപ്പാതയിലൂടെ നടക്കുക എന്നത് സഞ്ചാരസ്വാതന്ത്ര്യം ഉറപ്പുനൽകുന്ന അനുച്ഛേദം 19, ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശം ഉറപ്പുനൽകുന്ന അനുച്ഛേദം 21 എന്നിവ പ്രകാരം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു മൗലികാവകാശം തന്നെയാണെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി. ഇതിനെത്തുടർന്ന്, നൂറ് ഇന്ത്യൻ നഗരങ്ങളിലായി പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ച പതിനായിരം കിലോമീറ്റർ സുരക്ഷിത നടപ്പാതകൾ നിർമ്മിക്കാൻ ലക്ഷ്യമിട്ട് ‘ഭാരത് ജൻപഥ് യോജന’ എന്നൊരു ദേശീയ പദ്ധതിയും മുന്നോട്ടുവെക്കപ്പെട്ടു.

അതുകൊണ്ട് ഒരു വശത്ത്, സുരക്ഷിതമായി നടക്കാനുള്ള ഒരു പൗരന്റെ അവകാശത്തെ ഭരണഘടന സംരക്ഷിക്കുന്നു. മറുവശത്ത്, കച്ചവടക്കാരുടെ ഉപജീവനത്തിനുള്ള അവകാശത്തെയും അത് മാനിക്കുന്നു. 2014-ലെ ‘സ്ട്രീറ്റ് വെണ്ടേഴ്സ് ആക്റ്റ്’ വഴിയും ഇത് പ്രത്യേകം അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. കച്ചവടക്കാരുടെ പ്രതിനിധികൾ കൂടി ഉൾപ്പെടുന്ന പ്രാദേശിക സമിതികൾ നിശ്ചയിക്കുന്ന പ്രത്യേക മേഖലകളിൽ കച്ചവടം നടത്താൻ രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത വഴിയോരക്കച്ചവടക്കാർക്ക് ഇത് നിയമപരമായ അവകാശം നൽകുന്നു.

ഇവ രണ്ടും ന്യായവും യാഥാർത്ഥ്യവുമായ അവകാശങ്ങളാണ്. ഇതിൽ ഒരു ഭാഗവും പൂർണ്ണമായി തെറ്റുകാരല്ല.

ഭൂരിഭാഗം ഇന്ത്യൻ നഗരങ്ങളിലെയും യഥാർത്ഥ പ്രശ്നം നടപ്പാതയിൽ അവകാശവാദങ്ങൾ ഉന്നയിക്കുന്ന ആളുകൾ കൂടുതലാണ് എന്നതല്ല. മറിച്ച്, നടപ്പാതയുടെ ഏത് ഭാഗമാണ് കാൽനടയാത്രയ്ക്കുള്ളത്, ഏത് ഭാഗമാണ് കച്ചവടത്തിനുള്ളത്, കാറുകൾ പാർക്ക് ചെയ്യാൻ ഇതിൽ എന്തെങ്കിലും ഇടമുണ്ടോ എന്ന് ആരും വ്യക്തമായി തീരുമാനിച്ചിട്ടില്ല എന്നതാണ്. വ്യക്തമായ തീരുമാനങ്ങളും അത് കൃത്യമായി നടപ്പിലാക്കാനുള്ള സംവിധാനങ്ങളും ഇല്ലാതെ വരുമ്പോൾ, വെറും മൂന്നടി വീതിയുള്ള നടപ്പാതയ്ക്കായി എല്ലാവരും മത്സരിക്കേണ്ടി വരുന്നു. ഹോൺ മുഴക്കാനോ തർക്കിക്കാനോ ലൈസൻസ് കാണിക്കാനോ കഴിയാത്ത കാൽനടയാത്രക്കാർ സ്വാഭാവികമായും ആദ്യം തോറ്റുപോകുന്നു.

പ്രായമായവർക്കോ, കാഴ്ചപരിമിതിയുള്ളവർക്കോ, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു ചെറിയ കുട്ടിയുമായി നടക്കുന്നവർക്കോ ഇത് എത്രത്തോളം ബുദ്ധിമുട്ടാണെന്ന് ചിന്തിച്ചുനോക്കൂ. സാധാരണക്കാർക്ക് മുന്നിലുള്ള തടസ്സം മറികടക്കാൻ റോഡിലേക്ക് ഇറങ്ങി നടക്കുന്നത് വെറുമൊരു അലോസരമാണെങ്കിൽ, ഇവർക്കത് ജീവന് തന്നെ ഭീഷണിയാകുന്ന അപകടമാണ്.

ഇതിനെല്ലാം പിന്നിൽ അധികമാരും ശ്രദ്ധിക്കാത്ത ഒരു വിരോധാഭാസമുണ്ട്. ലോകത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും വേഗതയേറിയ നിരക്കിൽ ഇന്ത്യ ഹൈവേകളും മേൽപ്പാലങ്ങളും എക്സ്പ്രസ് വേകളും നിർമ്മിച്ചുകൂട്ടുന്നു. എന്നാൽ സാധാരണ ദിവസങ്ങളിൽ ഏതാണ്ട് ഓരോ ഇന്ത്യക്കാരനും ഉപയോഗിക്കുന്ന എളിയ നടപ്പാതകൾ, രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും അവഗണിക്കപ്പെട്ടതും തർക്കങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ പൊതു ഇടങ്ങളിൽ ഒന്നായി തുടരുന്നു.

ചില നഗരങ്ങൾ നടപ്പാതകളെ ഗൗരവമായി സമീപിക്കാൻ തുടങ്ങിയിട്ടുണ്ട്; കാൽനടയാത്രയ്ക്ക് ആവശ്യമായ വീതി കൃത്യമായി അളന്ന് തിരിക്കുകയും, കച്ചവട മേഖലകൾ ഔദ്യോഗികമായി അനുവദിക്കുകയും, കാൽനടയാത്രക്കാർക്കുള്ള ഇടങ്ങളിൽ നിന്ന് വാഹന പാർക്കിംഗ് പൂർണ്ണമായും ഒഴിവാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് ശരിയായി നടപ്പിലാക്കിയ ഇടങ്ങളിലെല്ലാം കാൽനടയാത്രക്കാർക്കും കച്ചവടക്കാർക്കും ഒരുപോലെ പ്രയോജനമാണുണ്ടായത്. കാരണം, വ്യക്തമായ അതിർവരമ്പുകൾ സംഘർഷങ്ങൾ ഒഴിവാക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

ഉപജീവനത്തിന് ശ്രമിക്കുന്ന ഒരു കച്ചവടക്കാരനെയോ വാഹനം പാർക്ക് ചെയ്യാൻ ഇടം തേടുന്ന ഒരു ഡ്രൈവറെയോ കുറ്റപ്പെടുത്തുകയല്ല ഇതിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം. നിയമപരമായി എല്ലാവർക്കും അവകാശപ്പെട്ട ഒരു പൊതുസ്ഥലം, പ്രായോഗികതലത്തിൽ എല്ലാ ദിവസവും രാവിലെ ആദ്യം വരുന്നവന്റെ സ്വന്തമായി മാറുന്നു എന്നൊരു പ്രശ്നമാണിത്.

അടുത്ത തവണ തിരക്കുള്ള റോഡിലേക്ക് നടപ്പാതയിൽ നിന്ന് നിങ്ങൾക്ക് ഇറങ്ങി നടക്കേണ്ടി വരുമ്പോൾ, ആരാണ് നിങ്ങളുടെ വഴി തടസ്സപ്പെടുത്തിയത് എന്ന് ദേഷ്യപ്പെടുന്നതിനേക്കാൾ ചിന്തിക്കേണ്ട ഒരു കാര്യമുണ്ട്: അത് ആർക്കൊക്കെ വേണ്ടിയാണോ നിർമ്മിച്ചത്, അവർക്കെല്ലാം ഒരുപോലെ ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയുന്ന വിധത്തിൽ വ്യക്തമായ ഒരു അതിർവരമ്പ് വരയ്ക്കാൻ നിങ്ങളുടെ നഗരത്തിൽ എന്തുകൊണ്ടാണ് ആരും ഇതുവരെ തയ്യാറാകാത്തത്?